واوێده‌چێ چاوگێڕ(ته‌لسكۆپ)ی فه‌زایی هابڵ(Habble) له‌ په‌ره‌سه‌ندووییه‌كی مێژووییدا، یه‌كه‌مین گه‌ڕۆكی ڕاسته‌وخۆ بینیبێ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆره‌گه‌ی هه‌تاوی و له‌ هێڵگه‌(مه‌دار)ی ئه‌ستێره‌یه‌ك جگه‌ له‌ هه‌تاو ده‌خولێته‌وه‌.
ئه‌و گه‌ڕۆكه‌، كه‌ پێنج تا ده‌ قات له‌ مشته‌ری گه‌وره‌تره‌ له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌ستێره‌یه‌ك له‌ جۆری كورته‌ڵه‌ی سپی له‌ مه‌ودایه‌ك به‌ بارته‌قای سه‌د ساڵی نووری ده‌سووڕێته‌وه‌.
له‌ سه‌ر ئه‌و حاڵه‌ش ئه‌ستێره‌ناسان بۆ پاراستنی لایه‌نی ئه‌رخه‌یانی و متمانه‌ له‌وه‌یكه‌ ئه‌و شته‌ جگه‌ له‌ گه‌ڕۆكێك شتێكی تر نییه‌ كه‌ له‌ زه‌مینه‌ی وێنه‌كه‌دا هه‌یه‌ و به‌ هۆی خه‌تای دیتن له‌ قه‌راخ ئه‌سێره‌كه‌دا ده‌بیندرێ، پێوسیتییان به‌ ده‌ستكه‌وتێكی زۆرتر هه‌یه‌.
شوێنگێڕییه‌كانی دواتر و لێكدانه‌وه‌ی حه‌ڕه‌كه‌تی ئه‌و دووانه‌ سه‌باره‌ت به‌ یه‌كتر نیشانده‌ری ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و دوو شته‌ به‌ شێكن له‌ كۆره‌گه‌یه‌كی هه‌تاوی یان نا؟
پسپۆڕان له‌ ده‌ ساڵی ڕابردوودا  ته‌قریبه‌ن 120 گه‌ڕۆكیان دۆزیوه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ «ئه‌وپه‌ڕگه‌ڕۆكه‌كان» به‌نێوبانگن. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ بوونی ته‌واوی ئه‌وان به‌ شێوه‌گه‌لی ناڕاسته‌وخۆ قه‌بڵێندراونبه‌ڵام وێنه‌یه‌ك له‌ وان ده‌ ده‌ستدا نییه‌.
تۆپه‌ڵه‌ی شه‌به‌قڕه‌نگ glowing ball
وێنه‌ی تازه‌ی هابڵ له‌ لایه‌ن جان دێبێس(John Debes)ه‌وه‌، ده‌رچووی زانستگای هه‌رێمیی پێنسیلوانیای ئه‌مریكا، له‌ بواری پرۆژه‌یه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی گه‌ڕۆكه‌كان له‌ ده‌وروبه‌ری كۆگه‌ڕۆكه‌كانی دیكه‌وه‌ ئاماده‌كراوه‌.
نێوبراو به‌ بی بی سی گوت كه‌ چه‌تی گه‌وره‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و گه‌ڕۆكانه‌، پێوه‌ندی به‌ هه‌مبه‌ردانان(contrast)ه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌ك به‌ ئه‌سته‌مبوونی ته‌لسكۆپ و دووربینه‌وه‌. هه‌روه‌ها گوتی: «هه‌بوونی ئه‌ستێره‌یه‌كی گرشه‌دار، دیتنی گه‌ڕۆكێكی كه‌مڕه‌نگ له‌ قه‌راغه‌وه‌ دژوار ده‌كا».
هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌ كه‌ ئاغای دێبێس و هاوكاره‌كانی خه‌ریكی دۆزینه‌وه‌ی گه‌ڕۆكه‌كانی ده‌وروبه‌ری تۆپه‌ڵه‌سووره‌ كه‌مڕه‌نگه‌كانن كه‌ ته‌مه‌نیان به‌ره‌و ته‌واوبوون ده‌چێ و به‌ ئه‌ندازه‌ی زه‌وی چكۆڵه‌ بوونه‌ته‌وه‌.
ئه‌و گوتی: «ئێمه‌ حه‌وت تۆپه‌ڵه‌ی شه‌به‌قڕه‌نگمان لێكداوه‌ته‌وه‌ و له‌ ده‌وروبه‌ری سێ له‌ وان، هه‌رشتێك كه‌ ئیمكانی گه‌ڕۆكبوون بدا به‌ ده‌سته‌وه‌ بینیمان. له‌ یه‌كێك له‌واندا، قه‌واره‌ گه‌ڕۆكێك هه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ چه‌ند قات له‌ مشته‌ری گه‌وره‌تر بێ».
ده‌ چاوه‌ڕوانیی سه‌لماندندا
مه‌ودای ئه‌و گه‌ڕۆكه‌ بێ ناوونیشانه‌ له‌ ئه‌ستێره‌ی ماك(دایك)ڕا‌ ته‌قریبه‌ن به‌ ئه‌ندازه‌ی مه‌ودای نێوان نیپتۆن تا خۆر ده‌بێ.
ئه‌و گه‌ڕۆكه‌ له‌وانه‌یه‌ ژیانی خۆی له‌ چه‌ندین میلیارد ساڵ پێش، له‌ هێڵگه‌یه‌كی زۆر نزیكتر  به‌ ئه‌ستێره‌ی ماك(دایك)ه‌وه‌ ده‌ست پێكردبێ.
ئه‌ستێره‌ی ماكه‌ش ڕه‌نگه‌ چه‌ندین قات مه‌زنتر و ده‌ره‌وشاوه‌تر له‌ خۆر بووه‌. ئه‌ستێره‌ی گۆرین له‌ كۆتایی ژیانی خۆیدا هه‌ڵده‌مسێ و به‌ر له‌وه‌ی به‌ ته‌واوی بپووكێته‌وه‌ ته‌واوی ئه‌ستێره‌گه‌لی نزیك به‌ خۆی مفح ده‌كاته‌وه‌.
ته‌نیا ئه‌ستێره‌ دووركه‌وتووه‌تره‌كان له‌م ڕووداوه‌دا قوتارده‌بن و به‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی قه‌واره‌ی ئه‌ستێره‌ی ماكه‌ و له‌ ئاكامی كزبوونه‌وه‌ی هێزی ڕاكێشان، هێڵگه‌(مه‌دار)ی ئه‌و كۆگه‌ڕۆكانه‌ گوشادتر ده‌بێته‌وه‌.
دێبێس تا ئه‌وكاته‌ی ده‌ستكه‌وته‌كان نه‌یسه‌لمێنن كه‌ ئه‌م شته‌ پێوه‌ندی به‌ تۆپه‌ڵه‌ی شه‌به‌قڕه‌نگه‌وه‌ هه‌یه‌، سه‌باره‌ت به‌ بوواڵه‌تی وی هه‌روا دڕدۆنگ ده‌مێنێته‌وه‌.
ئه‌و گوتی: «ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌ستێره‌یه‌ك له‌ زه‌مینه‌ی وێنه‌كه‌دا بێ نه‌ك شتێكی تر، كه‌ ئه‌زقه‌زا هه‌ر له‌ هه‌مان لایه‌نیش هه‌ڵكه‌وتووه‌، ده‌بێ له‌ ماوه‌ی چه‌ند مانگی داهاتوودا شاهیدی حه‌ڕه‌كه‌تی هاوكاتی وی له‌ كه‌نار ئه‌ستێره‌كه‌وه‌ بین».

• • •
سه‌رچاوه‌ی وه‌رگیران و وه‌ڕگێڕانه‌وه‌: سایتی فارسی و ئینگلیسیی بی بی سی.