Start

هێرك
پێڕك
تێڕك
كۆوێژ
ڕاوێژ
تێبێژ
وێژگ
چێژگ
مێژگ
ڕاڕه‌و
ڕۆژه‌و
گێژه‌و
 
2004-10-25

كرؤنؤلؤژيي ذووداوةكان لةمةذ كورد و كوردستاني ذؤژهةصات
بة گوثرةي(مثژنامةي پةنجا ساص شاهةنشايي پةهلةوي)
• بةشي يةكةم

ئةوةي لثرةدا دةيخوثننةوة، ذاگوثزران و وةرگثذانةوةي گرينگترين ذووداوگةلثكي سياسي ــ نيزامي(سةربازي)ي زةماني دوو پادشاي بنةماصةي پةهلةوي(رةزا شا و حةمةذةزاشا) ن، سةبارةت بة كورد و كوردستاني ذؤژهةصات كة  لة كتثبي(مثژنامةي پةنجا ساص شاهةنشايي پةهلةوي)دا تؤماركراون.
شياوي گوتنة كة سةرجةمي ذووداوة تؤماركراوةكان لة پثنج پاژ (جصد) پثكهاتوون و لةلايةن (بنكةي چاپ و بصاوكراوةكاني سوهةيل) ئامادةكراون و لة شاري پاريس لة چاپ دراون. ديارة لة كؤتايي پاژي پثنجةمدا، كورتة شيكردنةوةيةكيش لةلايةن «شوجاعةدديني شةفا» خراوةتةذو و، تثيدا هاتووة كاتثك ئةو زنجيرة مثژنامةية كة لة ساصي 1356(1977)دا لة لايةن (كتثبخانةي پةهلةوي)يةوة ئامادةكراوة، ئةو بةذثوةبةري كتثبخانةكة بووة؛ پاشان بة جيگيربووني ذثژيمي كؤماري ئيسلامي، تةواوي نوسةخةكاني ئةو مثژنامةية دةسووتثندرثن و لةبةين دةچن. بة گوثرةي قسةي دوكتور «شوجاعةدديني شةفا»، تةنيا نوسخةيةك  كة لة لاي وي بووة دةمثنثتةوة و، هةر ئةويش دةبثتة دةقي ئؤرگيناص بؤ لة چاپدانةوةي ئةو زنجيرةية.
ئةوةش بگوترث كة دةگةص گثذانةوة و وةرگثذانةوةي  هةر ذووداوثك، ئةگةر باسةكة هةصبگرث و پثويست بة شيكردنةوة بث، ئةوا هةوص دةدرث ذوونكردنةوة و زانيارييةكي زياتريش بخرثتة سةر باسةكة.
شياوي بيرخستنةوةشة كة ئةو كؤمةصة(مثژنامة)ية تةواوي ئةو ذووداوانة دةگرثتة خؤ كة لة ذؤژي 3ي ذةشةمةي 1299ي هةتاوي ــ 22ي فورييةي 1921ي عيسايي دةست پثدةكةن و لة ذؤژي 26ي1355ي هةتاوي ــ 17ي مارسي 1977ي عيسايي كؤتاييان پث دث. دةستپثكي ذووداوةكانيش ئةو ذؤژةية كة «ذةزاخاني ميرپثنج» سةركردةي تيپي هةمةدان بة دووهةزار و پثنسةد كةس قةزاق، بة مةبةستي كؤدةتا لة دژي «سپةهداري ئةعزةم» بةذثوةبةري دةوصةت،  بةرةو تاران هةصمةت دثنث و دواي سةركةوتن، بة لةقةبي (سةرداري سپا) دةسةصات دةگرثتة دةست. پاشان دواي تثپةذكردني گةلثك پلة و پاية  و لةقةبي جؤراوجؤر،  بة فثص و فةرةج و ذثنوثني ئينگليسييةكان لة ذؤژي 24ي ذثبةنداني 1304 ــ 12ي دثسامبري 1925،  لة جثگةي ئةحمةد شا ئاخرين پادشاي قاجاركة ئةو كاتة لة ئوذووپا دةبث، بة نثوي «ذةزا شا»  لة كاخي گولستان تاجي پادشايي لة سةر دةنث و بةمجؤرة دةبثتة ئةعلاحةزرةت ذةزاشا!!
نثوبراو لةو ماوةيةدا، واتة تا مانگي خةرماناني 1320ي هةتاوي ــ 1941 ي عيسايي، كة  لة سةر تةخت وةلادةندرث و حةمةذةزاي كوذي لة شوثن دادةندرث،  بةذثوةبةري ذةشترين و پيسترين ذثژيمي ديكتاتؤريي ئثران بووة و، هةربؤية ديسانيش وةك جاري جاران «سةد خؤزگة بة كفندزي هةوةصث» دةبثتةوة وثردي سةر زاران.
(س. چ هثرش)

كرؤنؤلؤژيي ذووداوةكان لةمةذ كورد و كوردستاني ذؤژهةصات:
• 1ي خةرماناني 1300ي هةتاوي ــ 25ي ئووتي 1921ي عيسايي
ذثچكةي نيزامي(سةربازي)ي كة بة فةرماني سةرداي سپا بؤ سةركوتي چةتة و سةربزثوةكاني كوردستان چووبوونة ئةو هةرثمة، دواي تثكشكاندني هثزةكانيان، هثمنايةتييان لةو مةصبةندة سةقامگيركردةوة. (لاپةذةي6)
ــ سةرنج: مةبةست لة چةتة و سةربزثوةكان، كوردة ذاپةذيوةكاني هةرثمي شكاك بة سةرؤكايةتي «سمايل ئاغاي سمكؤ»ن. ديارة، سةرلةبةري ذاپؤرتةكة هةصةية و سمكؤ لةو شةذو پثكدادانانةدا بة سةر هثزةكاني دةوصةتييدا سةردةكةوث.

• 17ي سةرماوةزي 1300ي هةتاوي ــ 8ي دثسامبري 1921ي عيسايي
پياوثك بة نثوي عةبدولرةحمان پاشا كة خؤي وةك نوثنةري دةوصةتي ئينگليس ناساندووة، بة نهثني لة بةغدا ذا هاتة چةهريق{چاري} ناوةندي چةتة چةكدارةكاني ژثرفةرماني سمايلي سمكؤوة و، دةگةص سةيد تةها يةكثك لة سةراني كوردةكان پثوةندي گرت و ذايگةياند كة ئةگةر عةمةلياتي ئةوان بة مةبةستي سةربةخؤيي كوردستانة، ئةويش بة يارمةتي ئينگليس كوردةكاني عوسماني ناچاردةكا كة لةو ذاپةذينةدا بةشداري بكةن.  (لاپةذةي10)
ــ سةرنج: ئةو كةسة، زؤر ذثي تثدةچث «مستةفا پاشاي ياموصكي» بث كة لةوكاتةدا بؤ چاوپثكةوتن و هثندثك پثشنيار دةچثتة لاي سمايل ئاغا و تةنانةت وتوثژثكيشي دةگةصدا دةكا كة لة كتثبي: «سمكؤ(ئيسماعيل ئاغاي شوكاك) و بزووتنةوةي نةتةوايةتيي كورد»، نووسيني: محمد رسول هاوار، بة وردي ئاماژةي پثكراوة.
ــ سةيد تةهاي شةمزيني(نةهرث) كوذي شثخ محةمةد سةديق و نةوةي شثخ عوبةيدوصصاي نةهرث، يةكثك لة هاوكاران و ذاوثژكاراني سمايل ئاغاي سمكؤ بووة.

• 7ي ذثبةنداني 1300ي هةتاوي ــ 27ي ژانضييةي 1922ي عيسايي
كلؤنثل «ليندبثرگ|ليندبةري»ي سوثديي دواي تثكشكان لة دةست چةتة و سةربزثوةكان هاتة تةورثز و فةرماندةريي پاشماوةي هثزةكاني ژاندارمي داية دةست نايب سةرهةنگ «پولادين». بةصام يةكثك لة خاوةن پلةكاني پثشووي ژاندارمةري بة نثوي «لاهووتي» كة ئةم دواييانة بؤ جاري دووهةم لة سةركاردامةزرابوو بة هانداني ژاندارمةكان ، سةرهةنگ پولاديني خستةزيندان و خؤي وثذاي ژاندارمة فريودراوةكان لة دژي دةوصةتي مةركةزي ذاپةذي. (لاپةذةي12)

• 19ي ذثبةنداني 1300ي هةتاوي ــ 8ي فورييةي 1922ي عيسايي
بة فةرماني سةرداري سپا{ذةزاخان}، سةرتيپ حةبيبوصا شةيباني وثذاي هثزي سةربازي بةرةنگاري لاهووتي بووةوة و دواي تثكهةصچوونثكي توندوتيژ، خؤذاگريي وي ثكشكاند و لاهووتي و چةند كةس لة ياغيبووةكان هةصاتن و ئةواني ديكةش خؤيان بةدةستةوةدا. (لاپةذةي13)

• 22ي ذثبةنداني 1300ي هةتاوي ــ 11ي فورييةي 1922ي عيسايي
ئةبولقاسمي لاهووتي دةگةص چةند كةس لة هاوذثيان كة پةيتا پةيتا لة ذثژ ذاوةدووناني سةربازيدا بوون، بة تاصووكة خؤيان گةياندة سنوور و بةرةو ذووسيا هةصاتن. (لاپةذةي13)
ــ سةرنج: «ئةبولقاسمي لاهووتي(1887-1957)» شاعيري شؤذشواني كرمانشايي چةند جار لة دژي هثزة دةوصةتييةكان ذادةپةذث و ئاخر جار ناچار دةبث ذووبكاتة وصاتي ذووسيا  و، هةر لةوثش كؤچي دوايي دةكا. ديارة ذاپةذيني لاهووتي لةو سةروبةنديدا، هيچ پثوةندييةكي ئةوتؤي بة ويست و ئامانجي كوردايةتي و ناسيؤناليستييةوة نةبووة. تةنانةت لة شاري شةذةفخانةي ئازةربايجان كة دةگةص سمايل ئاغاي سمكؤ تووشي شةذ دةبث، تثكدةشكث و پاشةكشةي دةكا.

• 21ي گةلاوثژي 1301ي هةتاوي ــ 11ي ئووتي 1922ي عيسايي
قةصاي چةهريق بنكة و پةناگاي سمايلي سمكؤ ياغيي بةناوبانگ كة كوشتار و جينايةتةكاني وي ئازةربايجاني وة لةرزة خستبوو بة هؤي هثزة بةذثكراوةكاني سةرداري سپا{ذةزاخان} گيرا. لةو قةصاية هةژمارثكي زؤر لة چةكي دةوصةتيي كة سمكؤ لة ماوةي سةربزثوي و هةصمةتةكاني خؤي بؤ سةر هثزةكاني دةوصةتيدا دةستي بةسةرداگرتبوون ئةستثندرانةوة. چةكدارةكاني سمايلي سمكؤ كة هةصاتبوون بة هؤي هثزةكاني دةوصةتي ذاونران. (لاپةذةي20)

• 31ي گةلاوثژي 1301ي هةتاوي ــ 22ي ئووتي 1922ي عيسايي
ئةحمةدشا{قاجاذ} بة پثي تثلگذامثك كة بؤ سةرداري سپا و وةزيري جةنگي نارد، لة خؤبةختكردن و كؤششةكاني سةرداري سپا و سةربازة ئازاكان كة  كؤتاييان بة گثرةشثوثنيي چةتة و سةربزثوةكاني ناوچةكاني چةهريق و سةصماس هثناوة، قةدرداني كرد. (لاپةذةي20)

درثژةي هةية

• • •
سةرچاوة: گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهي پهلوي، سازمان چاپ و انتشارات سهيل ـ پاريس، جلد 1. 

 



شێعروئه‌ده‌ب
مێژوویی
گفتوگۆ
ڕۆژه‌و
كولتوور
مۆسیقا
ئارشیو
گزینگ
فۆنتی کوردی1-2

 

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

Webmaster: Chia Madani