ڕووبه‌ری نادیار
هویگێنز، بیست ڕۆژ  پێش كه‌ له‌ سه‌فینه‌ی دایك واته‌ كاسینی، جیابۆوه‌، سه‌فه‌ری خۆی به‌ره‌و ئه‌م سووچه‌ نه‌ناسراوه‌ی جیهان له‌ بێده‌نگی و بێخه‌به‌ریدا درێژه‌پێدا.
پرۆفیسۆر«داڤید ساوتڤود»، به‌ڕێوه‌به‌ری به‌شی زانستیی ئاژانسی هه‌وایی ئوڕووپا گوتی: «ئێمه‌ ئه‌مڕۆ كارێك ڕاده‌په‌ڕێنین كه‌ بۆ سه‌ده‌كانی دوایی ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی گرینگه‌، نێوی من نییه‌ به‌ڵكه‌ كارێكه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ین.»
ئه‌و هه‌روه‌ها گوتی: «ئه‌گه‌ر كریستۆف كولۆمب بڕیاری نه‌دابایه‌ كه‌ له‌ ئوقیانووسی ئه‌تڵه‌س تێپه‌ڕێ و ئه‌گه‌ر گوتبای كه‌ ئه‌و سه‌فه‌ره‌ دوو مانگ ده‌خایه‌نێ، مه‌له‌كه‌ ئیزابێل پاره‌یه‌كی زۆری پاشه‌كه‌وت ده‌كرد. ئێوه‌ ناچارن كه‌ خۆتان ده‌ مه‌ترسی باوێن ده‌نا ئه‌گه‌ر بوێریی نه‌بێ، ده‌ستكه‌وتێكیش به‌ ده‌ست نایه‌.»
تیتان به‌ غوبارێكی چڕی نارنجیی گه‌مارۆدراوه‌ كه‌ ڕووكاری ئه‌م گه‌ڕۆكه‌ی داپۆشیوه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌ سروشتییه‌كانی له‌ چاوان دوورده‌خاته‌وه‌. به‌و پێیه‌ ناتوانرێ پێشبینی بكرێ كه‌ ئایا هویگێنز له‌ سه‌ر توێژێكی داپۆشراو له‌ به‌رد و سه‌هۆڵ داده‌به‌زێ یا ڕووبه‌رێك له‌ قیل، یان ده‌نا ڕۆده‌چێته‌ ده‌ریایه‌كی مه‌لاومه‌ل له‌ ڕۆن(خڵته‌ و شه‌له‌مه‌نی). هه‌ڵبه‌ت ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ زوویی ڕوون ده‌بێته‌وه‌.
زانایانی ئاژانسی هه‌وایی ئوڕووپا، بۆ سه‌فینه‌ی هویگێنز، ئامرازگه‌لێكی هه‌ڵسه‌نگاندنیان گه‌ڵاڵه‌كردووه‌ كه‌ ده‌توانێ ڕووبه‌ری شله‌مه‌نی، ڕووبه‌ری ڕه‌قه‌مه‌نی و كه‌ره‌سته‌ی نێوانه‌یی تاقیبكاته‌وه‌.
بڕیاروابوو هویگێنز له‌ ماوه‌ی دابه‌زینی خۆی له‌ سه‌ر ڕووبه‌ری تیتان، نزیكه‌ی حه‌وسه‌د و په‌نجا وێنه‌ هه‌ڵبگرێته‌وه‌، كه‌ ده‌توانێ كه‌لێن و قوژبنی نه‌ناسراوی ئه‌و مه‌ته‌ڵه‌ گه‌ردوونییه‌ ڕۆشنتر بكا.
زانایان هیوادارن كه‌ ئه‌م وێنه‌گه‌له‌، ڕوانگه‌ی تازه‌ و شیاوی ته‌ماشا له‌م گه‌ڕۆكه‌ نه‌ناسراوه‌ بخه‌نه‌به‌رچاو و ده‌ركێكی باشتر له‌م جیهانه‌ مه‌ته‌ڵاوییه‌ بڕه‌خسێنن.
به‌ گوته‌ی زانایان، سه‌ره‌ڕای ئه‌و فڕینانه‌ی كه‌ فه‌زاپێوی كاسینی له‌ ده‌وروبه‌ری تیتان ئه‌نجامی داوه‌، ئه‌وان هێژ به‌ وردی نازانن كه‌ ڕووبه‌ری ئه‌و گه‌ڕۆكه‌ به‌ چ شێوه‌یه‌كه‌.
دراوگه‌لێك كه‌ به‌ هۆی هویگێنز كۆده‌كرێته‌وه‌ ده‌توانێ گه‌لێك زانیاریی ورد له‌مه‌ڕ هه‌لومه‌رجی كیمیایی و ئاووهه‌وایی ئه‌و گه‌ڕۆكه‌ به‌دیبێنێ.
ده‌نگی ته‌شقی تۆفانیی تیتان به‌ هۆی میكڕۆفۆنێك كه‌ له‌ فه‌زاپێوه‌كه‌ دا چێكراوه ئاسته‌(تۆمار)ده‌كرێ و، زانایان هومێده‌وارن  كه‌  ته‌نانه‌ت بتوانن ده‌نگی برووسكه‌ش له‌م گه‌ڕۆكه‌دا بژنه‌فن.
كاتێك فه‌زاپێوی هویگێنز له‌ به‌رزایی 1270 میترییه‌وه‌ گه‌یشته‌ ته‌شقی تیتان، ئه‌و سه‌فینه‌ به‌ خێراییه‌كی زیاتر له‌ بیست ماخ، كه‌ بیست ئه‌وه‌نده‌ی خێرایی ده‌نگه‌، حه‌ڕه‌كه‌تی ده‌كرد.
زه‌مانێك كه‌ وێكه‌وتن(ڕاتڵه‌كان)، خێرایی دابه‌زینی سه‌فینه‌كه‌ی گه‌یانده‌ یه‌ك و نیو ماخ، یه‌كه‌مین چه‌تر له‌ سێ چه‌تری نه‌جاتی هویگێنز كرایه‌وه‌ و پارێزه‌ری پشته‌وه‌ی سه‌فینه‌كه‌، كه‌ له‌ كاتی هاتنه‌ ناو ته‌شقی تیتان له‌ گه‌رمای توند ده‌یپاراست، جیابۆوه‌.
زانایان له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن هه‌لومه‌رجی كیمیایی گه‌ڕۆكی تیتان، كه‌ مه‌لاومه‌لی نه‌ختۆڵه‌كانی نیترۆژێن و مێتان و، ماكه‌گه‌لی دیكه‌ی ئۆرگانیكی(كه‌ربۆنی)یه‌، ده‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجی گۆی زه‌وی له‌ چوار میلیارد و شه‌شسه‌د میلیۆن ساڵ پێش وێچوویی هه‌یه‌.
كه‌وابوو، لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ده‌توانێ ناسینێكی زیاتر له‌و كۆمه‌ڵه‌ دژكرده‌وه‌ كیمیاییانه‌ی كه‌ به‌ستێنی پێكهاتنی ژیانیان له‌ سه‌ر گۆی زه‌وی ئاماده‌كرد، بداته‌ دست زانایان.
فه‌زاپێوی كاسینی كه‌ له‌ ژوئییه‌ی 2004دا گه‌یشته‌ كه‌یوان، له‌ ماوه‌ی حه‌وت ساڵی ڕابردوو، سه‌فینه‌ی هویگێنزی به‌ مه‌ودایه‌كی زیاتر له‌ هه‌زار میلیارد كیلۆمیتر له‌ سه‌ر خۆی سواركردبوو.

14-01-2005

• • •

سه‌رچاوه‌: سایتی فارسی بی بی سی. (س. چ. هێرش)